ТОП-50-д багтсан Казахстаны тухай сонирхолтой баримтууд

Энэ өдрүүдэд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад төрийн айлчлал хийж байна. Ерөнхийлөгчийн түвшинд 20 жилийн дараа болж буй энэхүү айлчлалын хүрээнд өнгөрсөн 34 жилийн хугацаанд хоёр орны харилцаанд гарсан ололт амжилтыг дүгнэхийн зэрэгцээ Стратегийн түншлэлийн харилцааг өргөжүүлэх, уг харилцааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулах, олон улс, бүс нутгийн тавцан дахь хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэх асуудлуудыг хэлэлцэнэ.

Ази, Европ тивүүдийг дамнан орших асар уудам газар нутагтай Казахстан бол түрэгийн соёл иргэншлийн өлгий бөгөөд далайд гарцгүй улсуудаас хамгийн том нутагтай юм.

Казахстанчууд эдийн засгаа эрчимтэй хөгжүүлж чадсаны нууцыг судлаачид, шинжээчид ихээхэн сонирхдог. Задран унасан ЗХУ-ын буурин дээр бий болсон шинэ залуу бүгд найрамдах улс өөрийн гэсэн хөгжлийн зам, удирдлагын загварыг сонгож, ирээдүй рүү чиглэсэн эрчимтэй хөгжил рүү тэмүүлж байгаа нь бусад улсын анхаарлыг татах нь зүйн хэрэг.

Тусгаар тогтнолоо зарлаж байсан 1991 онд Казахстанд нөхцөл байдал туйлын хүнд байв. Нэгдүгээрт, далайд гарцгүй байдал нь эдийн засгийн боломжийг хязгаарлаж байв. Хоёрдугаарт, асар том газар нутагт хүн амын нягтрал маш багатай, дээр нь жигд бус байдлаар тархан суурьшиж байлаа. Түүнээс гадна 100 гаруй үндэстэн ястнаас бүрддэг тус улсын уугуул иргэд болох казахууд хүн амын олонх болж чадаагүй байв.

Гуравдугаарт, эдийн засгийн байдал маш хүнд байсан бөгөөд ажилгүйдэл, барааны хомсдол, гиперинфляц нүүрлэжээ.  ЗХУ задрах үед Казахстаны эдийн засгийн үзүүлэлтүүд маш муудаж, 1992 онд мөнгөний ханш 2962.81 хувиар унаж байв. Түүнээс гадна ерөнхийлөгчийн ба Дээд Зөвлөлийн гэсэн засаглалын хоёрдмол хэлбэр тогтсон нь шинэчлэл хийхэд саад тотгор болж байв. Мөн иргэд олноороо хилийн чанадыг зорьсон тул мэргэжилтэй боловсон хүчин асар ихээр дутагдаж байлаа. Зөвхөн  1992-1994 онд гэхэд 1.1 сая иргэн эх орноо орхин гарчээ. 

Харин өнөөдөр бодит ДНБ-ий жилийн дундаж өсөлтийн үзүүлэлтээр тус улс тэргүүлэгч 5 орны нэг болсон бөгөөд Төв Азийн орнуудын дотроос хамгийн түрүүнд дэлхийн хамгийн том 50 эдийн засгийн тоонд багтлаа. Харин худалдан авах чадварын паритет (PPP) үзүүлэлтээр тооцсон ДНБ-ий хэмжээгээр 36 дугаарт бичигдэж, ДНБ нь 973 тэрбум долларт хүрч, нэг их наяд долларт дөхжээ. Тус улс 2028-2029 онд өндөр орлоготой орнуудын эгнээнд орох зорилт тавьсан байна. 

Ингээд хүмүүсийн төдийлөн сайн мэддэггүй тус улсын талаарх сонирхолтой зарим баримтыг толилуулъя.

• Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 9 дүгээрт ордог /2 724 902 км²/ тус улсад 120 гаруй үндэстэн амьдардаг ба газрын хэвлийд нь Менделеевийн үелэх системийн бүх элемент бий.  
• ЗХУ задарсны дараа тус улсын бүрэлдэхүүнд байсан 15 бүгд найрамдах улсаас хамгийн сүүлд буюу 1991 оны 12 дугаар сарын 16-нд Казахстан тусгаар тогтнолоо зарлажээ.
• ОХУ-тай 7591 км хуурай замаар хиллэдэг нь дэлхий дээрх хамгийн урт хуурай замын хил юм.
• ЗХУ задарсны дараа Казахстан улс хэсэг хугацаанд цөмийн зэвсэгтэй  байсан бөгөөд Зөвлөлтийн цөмийн хөтөлбөрөөс 1400 орчим цөмийн цэнэгт хошууг өвлөж авчээ. Удалгүй 1992 онд цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх гэрээнд нэгдэж, 1995 онд бүх цөмийн цэнэгт хошуугаа Орос улсад шилжүүлэн өгсөн байна.  
• Казахстаны их талыг ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад оруулжээ.
• Дэлхий даяарх ураны нөөцийн 20 хувь нь Казахстанд байдаг бөгөөд тус улс уран олборлолтоор дэлхийд тэргүүлдэг. 2024 онд 23270 тонн уран олборлосон нь дэлхийн нийт олборлолтын 38.65 хувь болж байна.
• Казахстаны нутаг дэвсгэрт дэлхийд хамгийн анх удаа зэрлэг адууг гаршуулан тэжээж эхэлснийг эрдэмтэд баталдаг. Энэ нь 5500 жилийн өмнө болсон үйл явц бөгөөд адууны аж ахуйн түүхийг 1000 жилээр урагшлуулж байна.  
• 1986 онд Казахстанд төмөр замын салбарт дэлхийн дээд амжилт тогтоож байжээ. Хоёрдугаар сарын 20-ны өдөр Атрын төмөр замаар 440 вагоноос бүрдэх 6.5 км урт галт тэрэгний цуваа 43.4 мянган тонн нүүрс ачин өнгөрсөн байна.
• Ихэнх хүмүүс Нидерланд орныг алтанзул цэцгийн өлгий нутаг гэж боддог. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ 10 сая гаруй жилийн өмнө өнөөгийн Казахстаны нутагт энэ цэцэг ургаж байжээ. Хамгийн гоёмсог цэцэг гэгдэх алтанзулын хамгийн өргөн тархсан төрлүүд бол Грейгийн казах алтанзул, Кауфманы алтанзул юм.
• Балхаш нуур бол хэмжээгээрээ дэлхийд Каспийн тэнгисийн дараа хоёрдугаарт ордог ширгэдэггүй давстай нуур юм. Сонирхолтой нь Или гол цутгадаг энэ нуурын баруун хэсэг нь цэнгэг устай бол зүүн хэсэг нь давстай ажээ. Үүний учрыг эрдэмтэд өнөөг хүртэл олоогүй байна.  
• Ази дахь хамгийн өндөр уулсын нэг болох Хан-Тэнгри Казахстанд байдаг. Мөнхөд цас мөсөөр хучигдсан энэ уулын пирамид хэлбэртэй оргил /7010 м/ нь бараг төгс тэгш хэмтэй. Хан-Тэнгри бол Тяншань нурууны нэг хэсэг бөгөөд өндрөөрөө Ялалтын оргилын /7439 м/ дараа ордог.  

...Казахстаны нийслэл Астана бол Улаанбаатарын дараа орох хүйтэн нийслэл хот юм.  Зундаа +42,6 °C, өвөлдөө −51,6 °C хүрч хүйтэрсэн тохиолдлууд бүртгэгджээ. “Деньги” гэдэг орос үг нь Казахстаны үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн нэр болох “тенге” гэдэг түрэг үгнээс гаралтай ажээ.

...Зөвлөлтийн үеийн нэгэн сонирхолтой баримтыг өгүүлэхэд, 1977 онд Караганда хотын амьтны хүрээлэнд дэлхийд анхных болох “ярьдаг заан” амьдардаг байсан гэнэ. “Батыр” гэдэг нэртэй уг энэтхэг заан хүмүүсийн яриа, нохой хуцахыг дууриаж чаддаг байжээ. Мөн өөрийнхөө нэрийг хэлж, зоопаркийн ажилтнуудаас ус гуйж уудаг байв. Түүнчлэн “сайн”, “тэнэг” гэх мэт үгсийг хэлдэг байсан төдийгүй гурван үсэгтэй хараалыг ч хэлж сурснаар ЗХУ төдийгүй олон улсад “од” болжээ. Энэхүү ер бусын амьтан 23 нас хүрээд 1993 онд нас барсан байна.  

• Аугаа Эх орны дайны үед Зөвлөлтийн цэргүүдийн хэрэглэсэн гурван сум тутмын нэгийг Казахстаны тугалгаар хийжээ.
• Дэлхий дээрх хамгийн өндөр яндан бол Экибастуз хотын ГРЭС-2 цахилгаан станцын яндан юм. 419,7 м өндөр яндангийн оройд гарахын тулд 4 цаг гаруйн хугацаанд авирах шаардлагатай болно. Харьцуулахад, Эйфелийн цамхагийн өндөр 324 м юм.  
• 
• Медео бол дэлхийд хамгийн өндөрт орших өвлийн спортын цогцолбор бөгөөд хиймэл мөсөн талбай нь 10.5 мянган хав.дөр.м юм. Уулын цэнгэг усыг мөс болгон хөлдөөсөн тул тэшүүрийн спортод 170 дэлхийн дээд амжилт тогтооход нөлөөлжээ.  
• Хэдийгээр Казахстан улс далайд гарцгүй боловч өөрийн гэсэн Тэнгисийн цэргийн флоттой. Учир нь, Казахстанд хамаарах Каспийн тэнгисийн эргийн шугамын урт нь 2340 км юм.
• Хятад, Киргизстантай залгаа хилээс холгүй, Чарын голын хөндийд орших 154 км урт Чарыны хавцлыг АНУ-ын Их хавцлын “дүү” гэж нэрлэдэг. Салхинд элэгдсэн улаавтар өнгийн хад асганууд, гүн хавцал нь Ангараг гаргийн байгалийн өнгө төрхийг санагдуулна.  
• Казахстан гэхээр хээр тал, өндөр уулс, цөл, хагас цөл давамгайлсан газар нутаг гэж ойлгох нь түгээмэл. Харин тус улсын газар нутгийн 9.5 хувийг үржил шимтэй хар хөрстэй бүс нутгууд эзэлдгийг төдийлөн мэддэггүй.

• МОНГОЛ УЛС, БҮГД НАЙРАМДАХ КАЗАХСТАН УЛСЫН ХАРИЛЦААНЫ ОН ЦАГИЙН ТОВЧООН 

  1992.01.22

  Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Казахстан Улс дипломат харилцаа тогтоов.

  1992 он

  Монгол Улс ЭСЯ-аа Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Алматы хотод нээж, 2010 онд Астана хотод шилжүүлэв.

  1993, 1999, 2008 он

  Бүгд найрамдах Казахстан Улсын Ерөнхийлөгч Н.Назарбаев Монгол Улсад айлчлал хийв.

  1994 он

  Монгол Улсын Ерөнхий сайд П.Жасрай Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад айлчлав.

  1997 он

  Бүгд Найрамдах Казахстан Улс Улаанбаатар хотод Элчин сайдын яамаа нээв.

  1998 он

  Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад айлчлал хийв.

  2007 он

  Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад айлчлав.

  2017 он

  Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Казахстаны Астана хотноо болсон ШХАБ-ын гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын уулзалтад оролцов.

  2019 он

  Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад айлчлав.

  2023.09.19-23

  Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх АНУ-ын Нью-Йорк хотноо НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 78 дугаар чуулганы ерөнхий санал шүүмжлэлд оролцох үеэр Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Кемелевич Токаевтай уулзаж, хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааны асуудлаар санал солилцов.

  2024.07.3-4

  Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Астана хотноо Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага (ШХАБ)-ын гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын зөвлөлийн өргөтгөсөн хуралдаанд ажиглагчаар оролцох үеэр тус улсын Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаевтай уулзав.

  

  2024.10.28-29

  Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Кемелевич Токаев Монгол Улсад төрийн айлчлал хийв. Энэхүү төрийн айлчлал нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын төрийн тэргүүний түвшинд 2008 онд хийсэн айлчлалаас хойш 16 жилийн дараа хэрэгжсэн айлчлал боллоо.

  2025 он

  УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад айлчлав.